Yeni eğitim-öğretim yılının başlamasıyla beraber Fransa, son yıllarının en sarsıcı gençlik hareketlerinden birine şahitlik ediyor. Eylül ayının sonunda başkent Paris’in yoksul banliyölerinde liselilerin okul kapılarına barikat kurmasıyla başlayan nitelikli eğitim çağrısı, bugün ülke genelindeki liselerin neredeyse yarısında derslerin durduğu, üniversite kampüslerinin öğrenciler tarafından işgal edildiği, veliler ve işçi sendikaları ile birlikte halkın büyük kısmının yüzünü döndüğü bir direnişe evrilmiş durumda.
Sokakta ortaya çıkan bu öfkeyi anlık bir öğrenci tepkisi olarak okumak yanıltıcı olur. Macron başkanlığındaki hükümetin yıllardır uyguladığı neoliberal politikalar, kamu hizmetlerine ayrılan kaynakları giderek kısıyor ve bu hizmetleri daha niteliksiz hâle getiriyor. 2027 bütçe taslağında kadrolu öğretmen sayısının azaltılması planı, üniversiteye giriş sisteminin yoksul mahallelerdeki okullarla elit liseler arasında yarattığı eşitsizlik ve bakımsız okul binaları gibi faktörlerin de bir araya gelmesi, liselerde bir isyan dalgasını tetikledi. Fransa’daki öğrenci isyanı, bu yüzden Macron hükümetinin yıllardır sürdürdüğü politikalarla derinleşen eşitsizliğin bir yansıması olarak ortaya çıkıyor.
Okullar bakımsız, öğrenciler yoksul
2017 yılında iktidara gelen Emmanuel Macron, ilk döneminde, büyük şirketlere tanıdığı ayrıcalıklar ve varlık vergisinin kaldırılması gibi adımlarıyla “zenginlerin cumhurbaşkanı” olarak anılmaya başlamıştı. İkinci döneminde bu sermaye yanlısı tercihleri, pandemi sonrası gelen küresel enerji ve gıda kriziyle birleşerek Fransa toplumunda tarihi bir yoksullaşmaya yol açtı. Bu yoksullaşmada en sert darbelerden birini ise emekçi ailelerin çocukları yedi. Nitekim üniversite kampüslerinde gıda yardımı dağıtan derneklerin önünde uzayan yüzlerce metrelik öğrenci kuyrukları, gençliğin sefaletini artık gizlenemez bir duruma getiriyor.
Bu yoksullaşma, gençlerin yalnızca barınma ve beslenme koşullarından değil, eğitim gördükleri okulların durumunda da kendini gösteriyor. Öğrencilerin ve öğretmenlerin çektiği videolara göre, özellikle yoksul mahallelerdeki okulların çatıları akıyor, fareler veya hamamböcekleri etrafta dolaşıyor, tuvaletler kırık ve yeterli sayıda masa ile sandalye yok. Ayrıca, eskimiş ve bakımsız okul binalarında, öğrenciler aşırı sıcaklarda adeta bir fırında eğitim görüyor. Fransa’da yüzde sekseni 50 yaşın üzerinde olan okul binalarının bakımı, onarımı ve yenilenmesi için ise milyarlarca Euro’ya ihtiyaç var.
Bugün özellikle Seine-Saint-Denis gibi işçi ağırlıklı banliyö liselerinde sınıfların tavanları akıyor, pencereler kapanmıyor ve kış aylarında kaloriferlerin yanmaması yüzünden öğrenciler dersleri montlarıyla dinlemek zorunda kalıyor. Üstelik velilerin çalışma saatlerine göre kurgulanmış 10 saatlik okul günü, verimli bir eğitimden ziyade plansız boşluklar ve iptal edilen derslerle işlevsiz kılınmış durumda.1 Sayıştay ve sendika verilerine göre Fransa’daki ortaokul ve liselerin yarısından fazlasında en az bir branş öğretmeni eksik. Bu da bir lise öğrencisinin yıl boyunca görmesi gereken derslerin yaklaşık yüzde sekizinden tamamen mahrum kalması anlamına geliyor.
Bütçede eşitsizlik ve üniversiteye geçiş sistemi emekçi çocuklarını dışlıyor
Okullar tam da bu fiziki ve kadrosal sorunlarla boğuşurken Macron hükümeti, yeni dönemin hemen öncesinde hazırladığı 2027 bütçe yasa tasarısında (Projet de loi de finances – PLF) Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki bin 588 öğretmen kadrosunu boşaltma kararı aldı. Hükümet bu yasayı “doğum oranlarının azalması ve öğrenci sayısında düşüşün öngörülmesi” gerekçesiyle bir tasarruf hamlesi olarak savunmaya çalıştı. Oysa öğretmen ve öğrenci sendikalarının belirttiği gibi, bu durum sınıftaki öğrenci sayısını düşürüp eğitimin niteliğini yükseltmek için bir avantaja çevrilebilir. İktidar ise doğum oranlarının azalmasını kamu bütçesinden kesinti yapmanın bir yöntemi olarak kamuoyuna sundu.
Bu noktada bir diğer sorun ise resmi göstergeler ve taban gerçekliği arasındaki çelişkide açığa çıkıyor. Fransa, kağıt üzerinde gayrisafi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 5.2’sini eğitime ayırarak OECD ortalamasının üzerinde bir bütçe kullanıyor. Fakat bu devasa harcama, tabandaki eğitim krizini çözmeye yetmiyor, çünkü bu kaynak dağılımı Macron hükümetine uygun şekilde, sınıfsal bir tercihle şekilleniyor. Bütçenin aslan payı ilkokullara ya da taşra ve banliyölerdeki devlet okullarına değil; Paris merkezindeki ayrıcalıklı elit liselere, bakanlık bürokrasisine ve bütçesinin yüzde 75’i doğrudan kamu bütçesinden karşılanan sözleşmeli özel okullara aktarılıyor. Buna rağmen sözleşmeli özel kurumlar, kamu bütçesi kullandıkları hâlde kapılarını diledikleri gibi kapatma, öğrenci seçme ve mülakatla eleme ayrıcalığını koruyor. Aynı zamanda Fransa’da öğretmenlerin satın alma gücü, komşu ülkelerdeki meslektaşlarının çok gerisinde kalarak çoğu zaman yaşanan maaş kesintileriyle daha da kötü hâle geliyor.
Kamusal eğitimin içini boşaltan bu yaklaşımı, bugün eylemlerde öğrencilerin kaldırılması için çağrı yaptıkları üniversiteye geçiş mekanizması izliyor. Macron iktidarının 2018 yılında hayata geçirdiği merkezi yerleştirme platformu olan Parcoursup,2 lise diploması alan her öğrencinin üniversiteye girme hakkını fiilen ortadan kaldırırken; adayın hangi liseden mezun olduğu, nasıl bir mahallede yaşadığı gibi şeffaf olmayan algoritma tercihleri ile çalışıyor. Yani bu şekilde Paris merkezinde prestijli bir lisenin sıradan bir öğrencisi kolayca üniversiteye yerleşebilirken, banliyö liselerinden mezun olan başarılı emekçi çocukları bu sistemin perde arkasında verilmiş kararlarla elenebiliyor ya da aylarca bekleme listelerinde kalabiliyor. Böylece kamusal eğitimin en temel iddiası olan “fırsat eşitliği” fiilen kâğıt üzerinde kalıyor.
Bütün bu tablonun gerisindeki asıl büyük sorunlardan biri de mali önceliğin devlet bütçelerinde savaşa ve sermayeye tahsis edilmesidir. Macron yönetimi Askeri Programlama Yasası (LPM) ile savunma ve silahlanma bütçesini 413 milyar euroya çıkarırken; büyük sermaye gruplarına CICE ve CIR gibi vergi indirimleri ve kamu yardımlarıyla her yıl yüz milyarlarca euro kaynak akıtıyor. Şirket kasalarına ve askeri harcamalara cömertçe açılan devlet kasası, sıra okullara, hastanelere ve demiryollarına geldiğinde “kamu maliyesinde tasarruf” bahanesiyle kilitleniyor. Bu durumun faturası ise toplumun yoksul kesimine, bugün Paris sokaklarını dolduran belki henüz 18’ini bile doldurmamış gençlere kesiliyor.
Gençliğin ateşi bir isyanı doğurdu
İşte banliyölerden yükselen kıvılcım az önce bahsettiğimiz bu çelişkilerden doğuyor. İlk eylem, 21 Eylül’de Créteil’deki Lycée Saint-Exupéry lisesinin kapısına çöp konteynerleriyle barikat kurulmasıyla başladı. Ardından gelen birkaç gün içerisinde, çevredeki yaklaşık 60 liseye sıçrayan bu boykot dalgası, öğrencileri hızla polis barikatlarıyla karşı karşıya getirdi. 1 Ekim’deki ikinci eylem çağrısıyla merkezlere de sirayet eden hareket, 900’den fazla okulda hayatı durdurdu.
Hızla yayılan bu hareket, dar bir okul boykotu olmaktan çıkıp lise sendikası (USL) ve üniversite birlikleri (UE) öncülüğünde, çok net somut talepler içeren bir programa bağlandı. Bütçe tasarısındaki öğretmen kesintisi planının derhal iptal edilmesi, sınıfların en fazla 20 öğrenciyle sınırlandırılması, üniversiteye girişte fırsat eşitliğini ortadan kaldıran Parcoursup sisteminin kaldırılması ve bütçeleri kamudan beslenen sözleşmeli özel okullara kaynak aktarımının son bulması, bu programın ana hattını oluşturuyor. Okul binalarının acilen onarılması, genç yoksulluğuna karşı asgari geçim güvencesi sağlanması ve polisin patlayıcı mühimmat kullanımının yasaklanması da temel şartlar olarak ilan edildi.
Taleplerin netleşmesi ve barikatların ülke geneline yayılmasına devletin yanıtı ise polis şiddetini artırmak oldu. Paris ve banliyölerde öğrenciler tazyikli su, gaz ve coplarla dağıtılmaya çalışılırken, Fransa’nın kuzeyindeki Lens kentinde polisin henüz 15 yaşındaki bir lise öğrencisine sıktığı patlayıcı, öğrencinin sol elinin parçalanmasına ve sakat kalmasına neden oldu. 5 bini aşan gözaltı ve polisin işkenceye varan uygulamaları, hareketi bastıramadı, aksine daha da alevlendirdi. Başta en büyük işçi konfederasyonlarından biri olan CGT olmak üzere FSU, SUD ve veli örgütü FCPE, öğrencilerin taleplerini sahiplenerek alanlara indi. Bu tepkilerin birleşmesiyle 6 Ekim, kitlesel mücadele günü ilan edildi ve sendika verilerine göre 450 bin gencin ve kamu emekçisinin sokakları doldurduğu, bin 800’e yakın lisenin etkilendiği, 30’dan fazla şehirde öğrencilerin ayağa kalktığı bir kitle hareketine dönüştü.
Aynı kitle, sonbahar tatilinin ilk günü ve onlarca Cezayirlinin katledildiği 1961 Paris Katliamı’nın yıldönümü olan 17 Ekim’i, 1968 Mayıs’ının ruhuyla hayatı durduracakları bir genel grev ve büyük hesaplaşma gününe çevirmeye hazırlanıyor.
Sokağın bu denli kitleselleşip radikalleşmesi, eylemlerin içeriğini de hızla dönüştürdü. Dersliklerin fiziki şartlarına odaklanan ilk tepkiler, devletin bütçe tercihlerine, militarizmi ve dış politikaları doğrudan hedef alan anti-emperyalist bir siyasal bilince dönüştü. Özellikle göçmen ve emekçi halkın yoğun olduğu banliyölerdeki liseliler, kendi çevrelerindeki kuşatılmışlıkla Filistin halkının yaşadığı yıkım arasında bir bağ kurdu. Barikatlara asılan Filistin bayrakları ve yürüyüş kortejlerinde yankılanan “Nous sommes tous des enfants de Gaza!” (“Hepimiz Gazze’nin çocuklarıyız!”) sloganı, lise gençliğin hem devasa silahlanma bütçelerine hem de savaş suçlarına verilen koşulsuz siyasi desteğe karşı başkaldırısını da yansıtıyor. Böylece nitelikli eğitim ve sıcak bir derslik talebiyle başlayan barikatlar; sermayeye, polis şiddetine ve emperyalist savaşa karşı doğrudan bir tepkiye dönüştü.
Hükümete göre suçlu: Öğrencileri destekleyen solcu milletvekilleri
İktidar cephesine baktığımızda ise Macron yönetiminin içine düştüğü krizin gittikçe büyüdüğü görülüyor. Polis saldırıları ve ciddi şekilde yaralanan öğrencilere rağmen Élysée Sarayı, kurumsal olarak “polis şiddeti” kavramını reddetmeyi sürdürdü. Kameralar karşısına geçen Macron, “Gençliğin kaygılarını anlıyorum ama hiçbir gerekçe şiddeti meşrulaştıramaz” diyerek öğrencilerin meşru taleplerini görmezden gelip, bu yapısal krizi Boyun Eğmeyen Fransa’nın (LFI) organize ettiği bir “sokak provokasyonu” olarak sunmaya çalıştı. Hükümet sözcüleri, okulların önüne giderek öğrencilere destek veren solcu milletvekillerini “reşit olmayan çocukları kışkırtmak” ve “kamu düzenini hedef almak” ile suçladı. Geleneksel sağ Cumhuriyetçiler (LR) okullarda oluşan hasarın bedelini LFI’ye ödetme çağrısı yaparken, neo-faşist Ulusal Birlik (RN) ve Marine Le Pen cephesi ise eylemleri “okul anarşisi” ilan ederek liselilere ağır cezalar verilmesini ve okullardan uzaklaştırılmalarını talep etti.
İktidarın ve sağ bloğun sol muhalefeti bu denli hedefe oturtmaya çalışmasının ardında, elbette yaklaşan seçimler ve banliyölerdeki oy dengeleri yatıyor olabilir. Macron, Fransa Anayasası’nın iki dönem kuralı nedeniyle 2027 yılında yeniden aday olamayacak. Mecliste çoğunluğu bulamaz ve arkasında dağılmış bir merkez blok bırakırken, sağın ise asıl tedirginliği eylemlerin başladığı Seine-Saint-Denis gibi işçi ve göçmen banliyölerindeki seçmen sosyolojisinden kaynaklanıyor.
Bu bölgeler geleneksel olarak sandığa gitmeme oranının en yüksek olduğu yerler olsa da LFI, geçtiğimiz seçimlerde bu küskün kitleyi ve ilk kez oy kullanacak gençleri harekete geçirerek bölgedeki sandıklarda belirleyici bir avantaj sağlamıştı. Bugün dökülen binalara, Parcoursup eşitsizliğine, Gazze’de soykırımı destekleyen politikalara ve kolluk baskısına karşı sokakta yan yana gelen liseliler, devlet gözünde birkaç yıl içinde sandığa gidecek olan yeni bir seçmen kuşağıdır. Devletin sert müdahaleleriyle erken yaşta politize olan gençlerin sol muhalefet etrafında toplanması, iktidarın ve muhalefetteki faşistlerin 2027 hesaplarını sarsma potansiyeli taşıyor. İşte iktidarın barikatları zorla ve hızlıca dağıtma telaşının ve faşist Le Pen ve Ulusal Birlik’in eylemcileri hedef almasının, hak mücadeleleriyle solun çekim alanına giren bir gençliğin yaratabileceği siyasi belirsizlikten beslendiği açıkça iddia edilebilir.
Bugün Fransa sokaklarındaki bu hareketlilik, İspanya’da konut krizine karşı yüz binlerin meydanları doldurması ya da kıta genelindeki kemer sıkma politikalarına karşı eylemler, aynı çelişkili bütünün parçalarıdır. Kamu kaynaklarını toplumun ihtiyaçlarını karşılamak için değil, sermayeye ve askeri harcamalara kaydıran kemer sıkma politikaları sürdükçe barınamayan, nitelikli eğitim alamayan ve geleceksizleştirilen kitleler için meclis kürsüleri de meşruiyetini yitiriyor.
Fransa’daki okul kapılarından İspanya’nın meydanlarına uzanan eylemler, Avrupa gençliğinin ve emekçilerinin kendi haklarını önümüzdeki dönemde doğrudan sokak zemininde arayacağına ve kitlesel hak mücadelelerinin büyüyeceğine olan inancı büyütüyor.
- Fransa’da liselerin günün tamamına yayılan 08.00–18.00 düzeni, Napolyon Bonapart’ın 1802’de devlete bürokrat ve subay yetiştirmek üzere kurduğu askeri-yatılı lise modeline dayanır. 1960’lar sonrasında ise okulun işlevi, kadınların işgücüne katılmasıyla birlikte ebeveynlerin sanayi ve hizmet sektöründeki mesai saatleriyle örtüştürülen bir mekanizma hâline getirildi. Pedagojik literatürün önerdiği beş, altı saatlik günlük odaklanma sınırını görmezden gelen bu model, sabah 06:00’da yola çıkıp akşam 19.30’da eve dönen gençliğin zamanını çalan bir düzene evrilmiştir. ↩︎
- Parcoursup, Macron iktidarı döneminde 2018 yılında yürürlüğe konulan, üniversiteye dijital başvuru ve yerleştirme sistemidir. Görünüşte basit bir “tercih ve yerleştirme motoru” olarak sunulsa da üniversiteye kabul süreçlerinin ne ölçüde adil ve şeffaf olduğu konusunda öğrenci ve öğretmen sendikaları tarafından sıkça eleştirilmektedir. Sistem, temel olarak öğrencilerin yaptıkları tercihler, lise notları ve başvuru dosyaları üzerinden işliyor gibi görünüyor. Üniversitelerin ilgili programları, adayları kendi değerlendirme ölçütlerine göre değerlendirerek kabul kararlarını veriyor. Ancak değerlendirme sürecinin işleyişi, kullanılan ölçütlerin yeterince açık olmaması ve ret kararlarının gerekçelerinin adaylar açısından anlaşılır olmaması nedeniyle de tartışma konusudur.
Farklı liselerde uygulanan notlandırma pratiklerinin nasıl karşılaştırıldığı da önemli bir soru işaretidir. Türkiye’de özel okullarda gündeme gelen “not şişirme” tartışmalarına benzer biçimde, okullar arasındaki notlandırma farklılıklarının adayların değerlendirilmesini nasıl etkilediği sorgulanmaktadır. Bunun yanı sıra, başvuru sırasında istenen ikamet bilgilerinin ve bazı programlarda uygulanan bölgesel önceliklerin yerleştirme üzerindeki etkisi de sistemin tarafsızlığına ilişkin tartışmaları beslemektedir. ↩︎
